جشن شب یلدا ، از گذشته تا امروز


جشن شب یلدا ، از گذشته تا امروز
ارسال شده توسط : رؤیا سلطانی     در : ۲۹ آبان ۱۳۹۶     در : مهمانی خانوادگی
  ۱۰۹۰   |     ۰  








جشن شب یلدا ، از گذشته تا امروز



ایرانیان نزدیک به چند هزار ساله که شب یلدا آخرین شب پاییز رو که درازترین و تاریکترین شب در طول ساله تا سپیده دم بیدار میمونن و در کنار همدیگه خودشونو سرگرم میکنن.
شب یلدا و جشن هایی که در این شب برگزار میشه، یک سنت باستانیه از زمانهای گذشته تا به امروز در میان ایرانیان مرسوم بوده. این شب به زمان بین غروب آفتاب از 30 آذر (آخرین روز پاییز) تا طلوع آفتاب در اول ماه دی (نخستین روز زمستان) گفته میشه. ایرانیان و بسیاری از اقوام دیگه شب یلدا را جشن میگیرن. این شب در نیم کره شمالی با انقلاب زمستانی مصادفه و به همین دلیل از اون موقع به بعد طول روز بیش تر و طول شب کوتاه تر میشه.
واژه ی یلدا ریشه ی سریانی داره و به معنای ولادت و تولده. منظور از تولد، ولادت خورشیده (مهر/میترا). رومیان اونو ناتالیس آنایکتوس یعنی روز تولد مهر شکست ناپذیر میشناسن. ابوریحان بیرونی از این جشن با نام میلاد اکبر نام برده و منظور از آن را میلاد خورشید دانسته.

تاریخچه جشن
یلدا و جشن هایی که در این شب برگزار میشه، یک سنت باستانیه. مردم روزگاران دور و گذشته، که کشاورزی، بنیان زندگیشون رو تشکیل می داد و در طول سال با سپری شدن فصل ها و تضادهای طبیعی خوی داشتن، بر اثر تجربه و گذشت زمان تونستن کارها و فعالیت های خودشونو  با گردش خورشید و تغییر فصول و بلندی و کوتاهی روز و شب و جهت و حرکت و قرار ستارگان تنظیم کنن.
اونها ملاحظه می کردن که در بعضی ایام و فصول روزها بسیار بلند میشن و در نتیجه در اون روزا، از روشنی و نور خورشید بیشتر می تونستن استفاده کنن. این اعتقاد پدید آمد که نور و روشنایی و تابش خورشید نماد نیک و موافق بوده و با تاریکی و ظلمت شب در نبرد و کشمکش هستن. مردم دوران باستان و از جمله اقوام آریایی، از هند و ایرانی - هند و اروپایی، دریافتن که کوتاه ترین روزها، آخرین روز پاییز و شب اول زمستونه و بلافاصله پس از اون روزها به تدریج بلندتر و شب ها کوتاهتر میشن، برای همین اونو شب زایش خورشید نامیده و آغاز سال قرار دادن. بدین سان در دوران کهن فرهنگ اوستایی، سال با فصل سرد شروع میشد و در اوستا، واژه Sareda, Saredha «سَرِدَ» یا «سَرِذَ» که مفهوم «سال» را افاده میکنه، خود به معنای «سرده» و این به معنی بشارت پیروزی اورمزد بر اهریمن و روشنی بر تاریکیه. در آثارالباقیه ابوریحان بیرونی، ص 255، از روز اول دی ماه، با عنوان خور هم یاد شده و در قانون مسعودی نسخه موزه بریتانیا در لندن، «خُره روز» ثبت شده، اگرچه در برخی منابع دیگه «خرم روز» نامیده شده. در برهان قاطع ذیل واژه «یلدا» چنین آمده:
یلدا شب اول زمستان و شب آخر پاییزه که اول جَدی و آخر قوس باشه و آن شب از درازترین شب هاست در تمام سال و در آن شب و یا نزدیک به آن شب، آفتاب به برج جدی تحویل می کند و گویند آن شب به غایت شوم و نامبارک می باشد و بعضی گفته اند شب یلدا یازدهم جدی است.

 

جشن شب یلدا ، از گذشته تا امروز

 

جشن شب یلدا ایرانیان در قدیم
ایرانیان نزدیک به چند هزار ساله که شب یلدا آخرین شب پاییز را که درازترین و تاریکترین شب در طول ساله تا سپیده دم بیدار می مونن و در کنار یکدیگر خود را سرگرم می دارند تا اندوه غیبت خورشید و تاریکی و سردی روحیه ی اونا را تضعیف نکنه و با به روشنایی گراییدن آسمان به رخت خواب روند و لختی بیاسایند.
در گذشته تاریکی نماینده اهریمن بود و چون در طولانی ترین شب سال، تاریکی اهریمنی بیشتر می پاید، این شب برای ایرانیان نحس بود و چون فرا می رسید، آتش می افروختند تا تاریکی و عاملان اهریمنی و شیطانی نابود شده و بگریزند، مردم گرد هم جمع شده و شب را با خوردن، نوشیدن، شادی و پایکوبی و گفتگو به سر می آوردند و خوانی ویژه می گستردند، هرآنچه میوه تازه فصل که نگاهداری شده بود و میوه های خشک در سفره می نهادند. سفره شب یلدا، «میَزد» نام داشت و شامل میوه های تر و خشک، نیز آجیل یا به اصطلاح زرتشتیان، لُرک که از لوازم این جشن و ولیمه بود، به افتخار و ویژگی «اورمزد» و «مهر» یا خورشید برگزار می شد.در آیین های ایران باستان برای هر مراسم جشن و سرور آیینی، خوانی می گستردند که بر آن افزون بر آلات و ادوات نیایش، مانند آتشدان، عطردان، بخوردان، برسم و غیره، برآورده ها و فرآورده های خوردنی فصل و خوراک های گوناگون، خوراک مقدس مانند «می زد» نیز نهاده می شد.
ایرانیان گاه شب یلدا را تا دمیدن پرتو پگاه در دامنهٔ کوه های البرز به انتظار باززاییده شدن خورشید می نشستند. برخی در مهرابه ها (نیایشگاه های پیروان آیین مهر) به نیایش مشغول می شدند تا پیروزی مهر و شکست اهریمن را از خداوند طلب کنند و شب هنگام دعایی به نام «نی ید» را می خوانند که دعای شکرانه نعمت بوده است. روز پس از شب یلدا (یکم دی ماه) را خورروز (روز خورشید) و دی گان؛ می خواندند و به استراحت می پرداختند و تعطیل عمومی بود (خرمدینان، این روز را خرم روز یا خره روز می نامیدند).خورروز در ایران باستان روز برابری انسان ها بود در این روز همگان از جمله پادشاه لباس ساده می پوشیدند تا یکسان به نظر آیند و کسی حق دستور دادن به دیگری نداشت و کارها داوطلبانه انجام می گرفت نه تحت امر. در این روز جنگ کردن و خونریزی حتی کشتن گوسفند و مرغ هم ممنوع بود این موضوع را نیروهای متخاصم با ایرانیان نیز می دانستند و در جبهه ها رعایت می کردند و خونریزی به طور موقت متوقف می شد و بسیار دیده شده که همین قطع موقت جنگ به صلح طولانی و صفا تبدیل شده است. در این روز بیشتر از این رو دست از کار می کشیدند که نمی خواستند احیاناً مرتکب بدی شوند که آیین مهرارتکاب هر کار بد کوچک را در روز تولد خورشید گناهی بسیار بزرگ می شمرد. ایرانیان به سرو به چشم مظهر قدرت در برابر تاریکی و سرما می نگریستند و در خورروز در برابر آن می ایستادند و عهد می کردند که تا سال بعد یک سرو دیگر بکارند.
در آیین کهن، بنابر یک سنت دیرینه آیین مهر شاهان ایرانی در روز اول دی ماه تاج و تخت شاهی را بر زمین می گذاشتند و با جامه ای سپید به صحرا می رفتند و بر فرشی سپید می نشستند. دربان ها و نگهبانان کاخ شاهی و همهٔ برده ها و خدمت کاران در سطح شهر آزاد شده و به سان دیگران زندگی می کردند. رئیس و مرئوس، پادشاه و مردم عادی همگی یکسان بودند. البته درستی این امر تایید نشده و شاید افسانه ای بیش نباشد. ایرانیان در این شب باقی مانده میوه هایی را که انبار کرده بودند به همراه خشکبار و تنقلات می خوردند و دور هم گرد هیزم افروخته می نشستند تا سپیده دم بشارت روشنایی دهد زیرا به زعم آنان در این شب تاریکی و سیاهی در اوج خود است. جشن یلدا در ایران امروز نیز با گرد هم آمدن و شب نشینی اعضای خانواده و اقوام در کنار یکدیگر برگزار می شود. متل گویی که نوعی شعرخوانی و داستان خوانی است در قدیم اجرا می شده است به این صورت که خانواده ها در این شب گرد می آمدند و پیرترها برای همه قصه تعریف می کردند. آیین شب یلدا یا شب چله، خوردن آجیل مخصوص، هندوانه، انار و شیرینی و میوه های گوناگون است که همه جنبهٔ نمادی دارند و نشانهٔ برکت، تندرستی، فراوانی و شادکامی هستند، این میوه ها که اغلب دانه های زیادی دارند، نوعی جادوی سرایتی محسوب می شوند که انسان ها با توسل به برکت خیزی و پردانه بودن آنها، خودشان را نیز مانند آنها برکت آور می کنند و نیروی باروی را در خویش افزایش می دهند و همچنین انار و هندوانه با رنگ سرخشان نمایندگانی از خورشید در شب به شمار می روند. در این شب هم مثل جشن تیرگان، فال گرفتن از کتاب حافظ مرسوم است. حاضران با انتخاب و شکستن گردو از روی پوکی و یا پُری آن، آینده گویی می کنند.

 

جشن شب یلدا ، از گذشته تا امروز

 

جشن شب یلدا امروزی در شهرهای مختلف
انار و هندونه جزو مهم ترین ملزومات شب یلدا هستن. همچنین اجیل شب یلدا نیز در ایران طرفدار بسیاری را دارد.اما در شهرهای مختلف آداب و رسوم جشن یلدا متفاوت است.در زیر برخی ازاین رسم ها را مرور می کنیم.

استان آذربایجان (شرقی و غربی)
در خطهٔ شمال و آذربایجان رسم بر اینه که در این شب خوانچهای تزیین شده به خانه ی تازه عروس یا نامزد خانواده بفرستن. مردم آذربایجان در سینی خود هندونه ها را تزئین می کنن و شال های قرمزی را اطرافش میذارن. درحالی که مردم شمال یک ماهی بزرگ را تزئین می کنند و به خانه ی عروس می برن.

استان مازندران
در مازندران شب یلدا بسیار با اهمیت و گرامی داشته میشه. در این شب همه مردم به خانه پدر بزرگها و مادر بزرگها رفته و ضمن دور هم نشینی و خوندن فال حافظ و فردوسی خوانی به خوردن تنقلات و میوه جات خصوصا" انار و هندونه و ازگیل میپردازن و با خوردن و نوشیدن و شنیدن صحبتها و داستان های بزرگترا شب را به صبح میرسونن و معتقدند که صبح بعد از یلدا روز پیروزی خورشید بر سیاهی و تاریکیهاست.

استان فارس
سفره ی مردم شیراز مثل سفره ی نوروز رنگینه. مرکبات و هندونه برای سرد مزاج ها و خرما و رنگینک برای گرم مزاج ها موجوده. حافظ خوانی جزو جدا نشدنی مراسم این شب برای شیرازی هاست. البته خوندن حافظ در این شب نه تنها در شیراز مرسومه، بلکه رسم کلیه ی چله نشینان شده.

استان همدان
همدانی ها فالی می گیرن با نام فال سوزن. همه دور تا دور اتاق میشینن و پیرزنی به طور پیاپی شعر میخونه. دختر بچه ای پس از اتمام هر شعر بر یک پارچه نبریده و آب ندیده سوزن میزنه و مهمونا بنا به ترتیبی که نشستن شعرهای پیرزن رو فال خود میدونن. همچنین در مناطق دیگه ی همدان تنقلاتی که مناسب با آب و هوای اون منطقه  در این شب خورده میشه. در تویسرکان و ملایر، گردو و کشمش و مِیز هم خورده میشه که از معمولترین خوراکی های موجود در ابن استان هاست.

استان خراسان
در شهرهای خراسان خوندن شاهنامه ی فردوسی در این شب مرسومه. یکی از آیین های ویژه شب یلدا در استان خراسان رضوی و خراسان جنوبی برگزاری مراسم «کف زدنه». در این مراسم ریشه گیاهی به نام چوبک را که در این دیار به «بیخ» مشهوره، در آب خیسانده و پس از چند بار جوشاندن، در ظرف بزرگ سفالی به نام «تغار» می ریزن. مردان و جوانان فامیل با دسته ای از چوب های نازک درخت انار به نام «دسته گز» مایع مزبور را آنقدر هم میزنن تا به صورت کف درآید و این کار باید در محیط سرد صورت گیرد تا مایع مزبور کف کنه. کف آماده شده با مخلوط کردن شیره شکر آماده خوردن شده و پس از تزیین با مغز گردو و پسته برای پذیرایی مهمونا برده میشه. در این میان گروهی از جوانان قبل از شیرین کردن کف ها با پرتاب آن به سوی همدیگه و مالیدن کف به سر و صورت یکدیگه شادی و نشاط رو به جمع مهمونا می افزایند.

استان اردبیل
در اردبیل رسمه که خانواده ها شب یلدا دور هم جمع میشن و تا پاسی از شب با هم شب نشینی میکنن. هندونه.انار.پرتقال.تخمه.ماهی پلو و... از جمله خوراکی هاییه که در استان اردبیل مرسومه.

 

منبع:نمناک

 







مطالب ما را به آسانی برای دوستان خود به اشتراک بگذارید:

جستجو در مجله





نسیم 1

بنر نسیم 2

بنر نسیم 3


مطالب مرتبط



آداب نشستن بر سر میز غذا
موضوع: مهمانی خانوادگی
آداب نشستن بر سر میز غذا
۱۸ مهر ۱۳۹۶

نشستن سر میز یا سفره در مهمانی ها آداب و اصولی دارد که هم میزبان و هم مهمان باید رعایت کنند.حال در برگزاری مهمانی های رسمی و تشریفاتی این قوانین کمی سفت و سخت تر است.این آداب تقریبا در تمام دنیا مرسوم...

مهمانی ، لذت یا عذاب!
موضوع: مهمانی خانوادگی
مهمانی ، لذت یا عذاب!
۱۸ مهر ۱۳۹۶

فرقی نمیکنه فامیل خودمونن یا فامیل همسر! گاهی خواسته یا ناخواسته کارایی می کنیم که آفت روابط فامیلی میشه و لذت روابط را از بین می بره. اگه از روابط قوم و خویشی راضی نیستیم و یا از جایگاه خودمون...

اصول و آداب مهمانی رفتن
موضوع: مهمانی خانوادگی
اصول و آداب مهمانی رفتن
۱۹ مهر ۱۳۹۶

دید و بازدید و سرزدن به دوستان و آشنایان از سنت های خوبیه که بین ما ایرانیان باب بوده و هرچند به دلایل زیاد و در شهرهای بزرگ این رسم دیرینه بسان بسیاری از عادات دیگه ما دستخوش تغییراتی شده ، اما هنوز...